Zorgplicht, adviesregel en provisie­verbod in de Wft

Wat de zorgplicht van je vraagt

De zorgplicht van art. 4:24a lid 1 Wft is een open norm. De wet zegt niet precies wat je moet doen, wel dat je de gerechtvaardigde belangen van de klant zorgvuldig meeweegt. Een adviseur gaat nog een stap verder: hij handelt "in het belang van de consument of begunstigde" (lid 2).

Voor wie geldt hij? Voor alle financiëledienstverleners: aanbieders, adviseurs, bemiddelaars en (onder)gevolmachtigde agenten, bij financiële producten anders dan financiële instrumenten (toetsterm 1f.18). Naast de Wft bestaat er een civielrechtelijke zorgplicht uit het Burgerlijk Wetboek (onder meer art. 7:401 BW en de rechtspraak).

Waarom regelt de overheid dit? De klant weet meestal veel minder dan de dienstverlener. Producten zijn ingewikkeld en de gevolgen van een verkeerde keuze kunnen groot zijn; de woekerpolisaffaire liet dat zien. Een wettelijke zorgplicht moet het vertrouwen in de sector beschermen (toetsterm 1f.16).

Wat doet de AFM? Zij handhaaft de zorgplicht, maar alleen bij "evidente misstanden" (art. 4:24a lid 3). Zij geeft leidraden en voorlichting en kan boetes en lasten onder dwangsom opleggen. Een individuele klant die schade heeft, gaat naar het Kifid of de rechter. Hoe die drie samenhangen, staat in AFM, DNB en Kifid.

Ken je klant: de adviesregel

De adviesregel staat in art. 4:23 lid 1 Wft. Wie adviseert, wint informatie in over:

• de financiële positie van de klant;
• zijn kennis en ervaring;
• zijn doelstellingen;
• zijn risicobereidheid.

Het advies is op die informatie gebaseerd, en de adviseur licht toe waarop. Adviseer je niet, dan meld je dat bij het begin van de dienstverlening (lid 2).

Bij beleggen onderscheidt de Wft drie vormen van dienstverlening (toetsterm 1f.32):

Vorm	Wie beslist	Toets
Execution only	De klant, de onderneming voert alleen uit	Geen passendheidstoets bij niet-complexe instrumenten
Beleggingsadvies	De klant, na advies	Geschiktheidstoets, met een geschiktheidsverklaring
Vermogensbeheer	De beheerder, binnen een mandaat	Geschiktheidstoets en periodieke rapportage

Tegenover de zorgplicht staat de eigen verantwoordelijkheid van de klant (toetsterm 1f.22). In de lesstof betekent dat: hij geeft juiste en volledige informatie, leest wat hij krijgt en maakt zelf een afweging. Bij execution only draagt hij de verantwoordelijkheid voor zijn keuze.

Een advies doorloopt vaste fasen (toetsterm 1f.34). Weet jij de volgorde? In deze vraag zijn beheer, mutaties en nazorg samengenomen:

De toetsterm noemt vijf fasen: inventarisatie, risicoanalyse, advies, beheer en mutatie, en nazorg en schadebehandeling.

Het provisieverbod: welke producten en waarom

Provisie is een beloning die de aanbieder aan de adviseur of bemiddelaar betaalt. Het risico: de adviseur kiest het product dat hem het meest oplevert, niet het product dat bij de klant past. Daarom geldt sinds 1 januari 2013 een provisieverbod (art. 4:25a Wft en art. 86c BGfo). De klant betaalt de adviseur rechtstreeks.

Er zijn uitzonderingen (art. 86c lid 2 BGfo). Toegestaan blijven onder meer betaling door de consument zelf, noodzakelijke provisies, betaling door de werkgever bij een premiepensioenvordering, beloning tussen adviseurs onderling en relatiegeschenken tot € 100 per jaar. Het verbod geldt alleen voor overeenkomsten die vanaf de invoering zijn gesloten: doorlopende provisie op oude contracten mag blijven.

Passende provisie: de inducementnorm

Voor de overige schadeverzekeringen mag een bemiddelaar wel provisie ontvangen (art. 86d BGfo). Twee voorwaarden:

1. de klant wordt kosteloos geïnformeerd over het bestaan, de aard en het bedrag van de provisie;
2. de provisie schaadt het klantbelang niet.

Een gevolmachtigd agent mag alleen een noodzakelijke commissie ontvangen (art. 86e BGfo). Daarnaast moet elke dienstverlener informeren over de wijze waarop hij wordt beloond (art. 4:25b Wft).

Naast provisie (afsluit- en doorlopende provisie) kent de lesstof andere beloningsvormen: een fee of vast tarief, een uurtarief en een abonnement, een vast periodiek bedrag voor een pakket diensten (toetsterm 1f.11).

Verbonden, gebonden of ongebonden bemiddelaar

Adviseert een dienstverlener op onafhankelijke basis, dan beoordeelt hij een toereikend aantal producten dat voldoende divers is naar type en aanbieder, niet alleen die van zichzelf of nauw verbonden partijen (art. 86f lid 4 BGfo). Bij schadeverzekeringen heet dat advies op basis van een objectieve analyse: een analyse van "een toereikend aantal op de markt verkrijgbare vergelijkbare schadeverzekeringen" (art. 86i lid 5 BGfo).

Eid, IPID en vergelijkingskaart: welk document wanneer

Document	Wanneer	Bij welke producten
Essentiële-informatiedocument (Eid)	Tijdig voordat de klant gebonden is	Verpakte beleggingsproducten en verzekeringsgebaseerde beleggingsproducten (Europese PRIIPs-verordening); een nationaal Eid voor derdepijlerpensioenproducten
IPID (informatiedocument verzekeringsproduct)	Vóór het sluiten	Schadeverzekeringen
Vergelijkingskaart	Voordat de dienstverlening begint, ook op de website	Producten onder het provisieverbod

De vergelijkingskaart vervangt sinds 1 april 2023 het dienstverleningsdocument (art. 86f lid 1 BGfo). Erop staat onder meer welke dienstverlening de klant krijgt, of het advies op onafhankelijke basis is, of de dienstverlener gebonden is aan aanbieders, en wat de dienstverlening gemiddeld kost.

De verzekeringskaart noemt het CDFD ook in toetsterm 1f.2. Dat is geen wettelijk document, maar zelfregulering van het Verbond van Verzekeraars: de Nederlandse vorm van het IPID. De financiële bijsluiter is per 1 januari 2018 afgeschaft.

Welke toetstermen bij zorgplicht en provisie horen

Dit valt onder toetstermen 1f.2, 1f.3, 1f.8, 1f.11, 1f.12, 1f.15 tot en met 1f.19, 1f.22, 1f.32, 1f.36 en 1f.37. Verwacht kennisvragen over begrippen en producten, en begripsvragen over het waarom van het provisieverbod.

Verder oefenen

Zorgplicht en provisie komen terug in casusvragen waarin je moet zien wat de adviseur fout doet. Oefen dat in het gratis mini-examen of kijk welke voorbeeldvragen er zijn. Met een Basispas oefen je per toetsterm, en na elk antwoord lees je de toelichting.